Goudoogje - Chrysoperla carnea s.l.

Familie: ChrysopidaeBekijk taxonomische boom   Status: Native, Verzamelsoort   Zeldzaamheid: Algemeen


Waarschuwing!: Deze tekst is samengesteld door een totale leek, min of meer op basis van hetgeen één nacht websurfen aan informatie opleverde en bevat dus vrijwel zeker veel fouten! Correcties en aanvullingen zijn uiteraard van harte welkom.

Chrysoperla carnea sensu lato

NL: Goudoogje; (Gewone) Groene Gaasvlieg;
DE: Gemeine Florfliege; Grüne Florfliege;
EN: Common Green Lacewing;
FR: Chrysope verte;
Synoniemen: Zie tekst.

 

Het "sensu lato" (="in brede zin") in de naam refereert aan het feit dat de soort de afgelopen decennia is opgesplitst in een aantal nieuwe soorten die niet of nauwelijks van elkaar te onderscheiden zijn (zie verderop). Samen worden deze nu aangeduid als het Chrysoperla carnea-complex, of zoals hier dus met Ch. carnea s.l.. De Nederlandse soorten uit het complex zijn alleen op basis van gedrag (baltslied) en DNA zeker van elkaar te onderscheiden, binnen waarneming.nl is daarom alleen "Chrysoperla carnea s.l." opgenomen als verzamelsoort voor alle soorten uit het Ch. carnea-complex.  Als er na gedegen onderzoek ooit behoefte aan ontstaat om de soorten afzonderlijk in te kunnen voeren kunnen deze natuurlijk gewoon op het forum worden aangevraagd.

Chrysoperla carnea is van oudsher de soort die bekend is geworden als "Groene Gaasvlieg" en daarmee model staat voor de hele familie "Groene Gaasvliegen" (Chrysopidae), hetgeen qua naamgeving alleen al voor enige verwarring zorgt aangezien andere dieren uit deze familie ook wel als "groene gaasvlieg" worden aangeduid. Voor leken zijn de verschillende geslachten uit de familie al moeilijk uit elkaar te houden dus laat staan de soorten - het is dan ook niet vreemd dat in de volksnamen geen (of nauwelijks) verschil gemaakt wordt.

De soorten uit het Chrysoperla carnea-complex zijn redelijk eenvoudig te onderscheiden van de andere algemene Nederlandse soort (Chrysopa perla) en van de meeste andere Chrysopa sp., Hypochrysa, Notochrysa, Dichochrysa, met een zwarte vlektekening op kop en/of lijf die soms ook kleurrijker of juist egaal iets blauwiger van kleur zijn en/of donkere vleugeladering hebben. De "carnea"-soorten zijn vrijwel geheel effen groen en meestal ook iets ranker. Ze zijn echter van foto moeilijk te onderscheiden van soorten uit andere geslachten zoals met name Nineta, Chrysotropia en Peyerimhoffina, maar ook voor enkele zwak getekende Chrysopa- of Dichochrysa-soorten is het goed opletten om de verschillen te zien.

Niet elke (op het oog) effen groene gaasvlieg is Chrysoperla carnea s.l. !!

 

Het carnea-complex

Al erg lang wordt gedetailleerd onderzoek gedaan naar de familie Groene Gaasvliegen (Chrysopidae), vooral vanwege de belangrijke rol die deze kunnen spelen in de biologische bestrijding van bladluizen. Zodoende is men vanaf de jaren zeventig op het spoor gekomen van verschillen in met name het "baltslied" binnen wat tot dan toe gezien werd als één soort met een enorme holarctische verspreiding: Chrysoperla carnea.

De dieren vertonen voor de paring een gedrag waarbij door trillingen/schokken van het achterlijf het substraat (blad/twijg) in trilling wordt gebracht, overigens zonder het substraat zelf daarbij met het achterlijf te raken - de trillingen worden bij deze "tremulatie" via de poten doorgegeven. Dit baltslied is verschillend in ritme en frequentie tussen de soorten, maar mannetjes en vrouwtjes van één soort hebben wel beide vrijwel exact hetzelfde lied en herkennen elkaar kennelijk daaraan voordat het tot een paring komt. Hebben dieren verschillende liederen, dan zijn ze dus in de praktijk al snel reproductief van elkaar geïsoleerd, zelfs als het theoretisch mogelijk is om uit deze "soorten" probleemloos hybride dieren op te kweken wordt dit door veel onderzoekers als (het begin van) soortvorming gezien. Ook de hybride dieren blijken overigens weer een eigen baltslied te hebben dat volgens eenvoudige dominante/recessieve overerving is samengesteld uit componenten van beide ouders maar niet correspondeert met die van natuurlijke soorten.

Onderzoek naar deze baltsliederen is een belangrijke reden geweest om de bestaande soort Chrysoperla carnea op te splitsen in een (groot) aantal nieuwe soorten. Aanvullend onderzoek naar de morfologie en biologie/fenologie van deze dieren, maar ook moleculair onderzoek lijkt deze opsplitsingen grotendeels te bevestigen, maar zet er tegelijkertijd ook kritische kanttekeningen bij en/of formuleert nieuwe vraagstukken.

Een bijkomend probleem, dat de (nieuwe) naamgeving van de diverse soorten binnen het "complex" erg ondoorzichtig maakt is dat diverse onderzoekers geprobeerd hebben, netjes volgens de regels van het ICZN, de nieuwe soorten te koppelen aan bestaande namen uit oude beschrijvingen die in het verleden al eens gesynoniemiseerd waren met Ch. carnea. Mede na het bestuderen van museummateriaal, onder andere op basis van de nieuw geformuleerde (vaak zwakke) morfologische kenmerken van de nieuwe soorten, komen ze daarbij echter tot verschillende resultaten, waardoor met name de koppeling van één van de baltslied-soorten aan Ch. carnea (sensu stricto) erg omstreden is.

Zo werd door Henry et al. (2002) de naam Ch. carnea (s.str.) gekoppeld aan baltslied-soort "Cc4", maar wordt deze visie niet door alle onderzoekers gedeeld (o.a. Canard en Thierry, 2005). Hierdoor wordt het, als men aan een soort refereert, bijna onontbeerlijk om niet alleen de betreffende wetenschappelijke naam te vermelden, maar vooral ook "sensu" welke auteur (en jaar van publicatie) en liefst eigenlijk meteen welke baltslied-soort er nu eigenlijk bedoeld wordt.

De verschillende baltsliederen, en dus "baltsliedsoorten" als zodanig zijn overigens meer algemeen erkend (vooral gebaseerd op Henry et al., 1996). Het is vooral de koppeling aan (oude) taxonnamen die ter discussie staat en ervoor zorgt dat de naamgeving een bijna onontwarbare warboel geworden is .

Voor ons gebied (in grote lijnen) zijn tot dusver kennelijk een drie tot vijf baltslied-soorten geïdentificeerd. Het in Nederland verzamelde materiaal is bekeken door Willem Hogenes en hij trekt de conclussie dat er waarschijnlijk tenminste drie soorten aanwezig kunnen zijn, maar ook dat deze morfologisch niet zeker op naam zijn te brengen vanwege een te grote overlap in de uit de literatuur bekende "kenmerken" voor de nieuwe soorten. Ook in België zijn in elk geval drie soorten vastgesteld en ook op naam gebracht (Bozsik et al., 2003), maar -zoals hierboven al aangehaald- gepubliceerd met een naamgeving die niet door alle onderzoekers erkend wordt. Bij de drie op naam gebrachte Belgische soorten zit echter ook Chrysoperla lucasina, die in Nederland nog niet werd vastgesteld. Opvallend genoeg vermeldt Carrières (2001) voor Luxemburg behalve de drie Belgische soorten ook nog Chrysoperla mediterraneus.

 

Cc1
Chrysoperla lucasina (Lacroix, 1912)
Deze soort wordt tegenwoordig vrijwel onomwonden erkend en ook algemeen aan de naam Chrysoperla lucasina (Lacroix, 1912) gekoppeld. Een "mediterrane" soort, origineel beschreven uit Algerije, maar sporadisch ook gevonden in het Belgische materiaal (zeldzaam), maar nog niet in Nederland. In Zuid-Europa is de soort echter één van de belangrijkste (zoniet de belangrijkste) vertegenwoordigers van de groep en voor veel oudere publicaties over Ch. carnea uit die gebieden moet er rekening mee worden gehouden dat deze soort bedoeld werd. Morfologisch is de soort, zeker in ons gebied (ver daarbuiten hachelijker), redelijk goed te herkennen aan een opvallende, dunne, donkere streep (bruin/zwart) lateraal over de pleurae van de eerste twee achterlijfssegmenten (in museummateriaal vaak moeilijk meer te herkennen, tenzij in alcohol). Het is bovendien de enige van de recent afgesplitste Chrysoperla "carnea"-soorten die tijdens de overwintering groen blijft(!); Ze overwintert dan ook bij voorkeur in groen blijvende planten zoals Klimop en Laurierkers.

Cc2 ("Slow motorboat")
Ch. carnea (Stephens 1836) sensu Cloupeau
Ch. carnea s.str. (Stephens 1836) sensu Canard & Thierry 2005
Ch. pallida Henry, Brooks, Delli & Johnson 2002
Deze soort wordt zelden of nooit in lage gewassen (akkers!) gevonden, maar leeft voornamelijk in (loof)bomen in bossen en parken. Ze overwintert in thigmotactische locaties (nauwe ruimtes) zoals in opgerolde bladeren of tussen de takken van laag struikgewas.
Zomerkleur: Lichtgroen
Winterkleur: "Mixed"???/Geel-bruin

Cc3 ("Maltese")
Ch. agilis Henry, Brooks, Duelli & Johnson, 2003
Op basis van het baltslied eenduidig te identificeren, maar de morfologische kenmerken zijn zwak en/of overlappen met andere soorten (vooral Cc4). Dode dieren (verzamelaars/museummateriaal) zijn dus niet of nauwelijks zeker te herkennen. Duelli (2001) meldt dat deze (toen nog als "C.c.3" aangeduide) soort van oorsprong mediterraan is en niet ten noorden van de Alpen gevonden wordt. In diverse publicaties wordt getracht morfologische kenmerken vast te leggen ter onderscheiding met vooral Cc4 (kleur en lengte van setae op vleugeladering en laatste achterlijfsternieten, exacte vorm van mannelijke sterniet 8/9, pigment op de maxillae etc), maar hoewel deze binnen een beperkte gebied bruikbaar lijken blijven ze over het gehele verspreidingsgebied gezien problematisch. Het ligt niet erg voor de hand dat deze soort in Nederland aangetroffen zal worden.
Zomerkleur: Lichtgroen
Winterkleur: "Mixed"???/Geel-bruin

Cc4 ("Motorboat")
Ch. carnea s.str. (Stephens 1836) sensu Henry et al. 2002
Ch. affinis (Stephens 1836) sensu Canard & Thierry 2005
Ch. kolthoffi (Navás, 1927) Thierry et al. 1996
Ch. kolthoffi (Navás, 1927) sensu Cloupeau
Dit is de meest algemeen gevonden soort in onze contreien, mede vanwege de leefwijze (van met name ook de larven) op weiden en akkers. Volwassen dieren worden ook wel aan bomen gevonden, maar deze soort is bij ons zonder enige twijfel de belangrijkste soort op akkers en aldus economisch de belangrijkste. Overwintert bij voorkeur binnenshuis (onverwarmde schuren etc), soms in aantallen, maar ook wel in struiken.
Zomerkleur: Groen
Winterkleur: Bruin (rood-bruin/vleeskleur)

Ch. mediterranea (Hölzel, 1972)
Deze oorspronkelijk uit Tunesie beschreven Chrysoperla-soort kon dankzij duidelijke morfologische kenmerken al voor het bekend worden van de baltsliederen geïdentificeerd worden en behoort strikt genomen dan ook niet tot de Ch. carnea s.l.-soorten. In het westelijke verspreidingsgebied is deze soort donkerder groen dan de andere en behoud deze kleur ook in de winter, hetgeen correspondeert met een voorkeur voor naaldbomen. Opvallend genoeg zijn in het oostelijke verspreidingsgebied (Zwitserland, Oostenrijk, Slowakije) ook lichter gekleurde (tot geelachtige) exemplaren gewoon, die op basis van het baltslied en andere kenmerken (o.a. driehoekige verdikking aan de tarsklauw) toch eenduidig tot deze soort gerekend moeten worden. Hoewel de soort in de collectie van het MnhnL voor Luxemburg is vastgesteld is het twijfelachtig dat deze ook in Nederland gevonden zal kunnen worden.

 

Overzicht baltsliederen
Charles S. Henry heeft een fantastische pagina online gezet waarop alle baltsliederen te zien en te beluisteren zijn.


Literatuur

Hieronder zijn ad hoc een aantal publicaties opgesomd, meer gebaseerd op wat ik eenvoudig (digitaal) vinden kon dan enig ander criterium (zoals relevantie), maar desondanks vormen ze samen een aardig instappunt voor verdere zelfstudie. Vanwege de complex in elkaar grijpende actie/reactie tussen de auteurs zijn ze min of meer in chronologische volgorde gezet.

  • Bay, T.; Holmes, M; Plate, H. (1993) Die Florfliege Chrysoperla carnea (Stephens). Überblick über Systematik, Verbreitung, Biologie, Zucht und Anwendung.  (175pp.) Berlin/Hamburg: Paul Parey. (PDF)
  • Henry, Charles S.; Brooks, S.J.; Thierry, D.; Duelli, P. (2001) The common green lacewing (Chrysoperla carnea s. lat.) and the sibling species problem. - McEwen et al. (Eds) Lacewings in the crop environment, Ch.3, pp.29-42 Cambridge (England/UK): Cambridge University Press. (preview @books.google)
  • Duelli, P. (2001) Lacewings in field crops. - McEwen et al. (Eds) Lacewings in the crop environment, Ch.8, pp.158-??? Cambridge (England/UK): Cambridge University Press. (preview @books.google)
  • Carrières, Evelyne (2001) Revision and additions to the list of lacewings (Megaloptera, Neuroptera, Raphidioptera) and scorpion flies (Mecoptera) of Luxembourg - Bull. Soc. Nat. luxemb., Vol.102, pp.91-96 (PDF)
  • Henry, Charles S.; Brooks, Stephen J.; Duelli, Peter; Johnson, James B. (2002) Discovering the True Chrysoperla carnea (Insecta: Neuroptera: Chrysopidae) Using Song Analysis, Morphology, and Ecology - Annals of the Entomological Society of America, Vol.95(2), pp.172-191. (online/PDF)
  • Henry, Charles S.; Wells, M.L.M.; Holsinger, K.E. (2002) The inheritance of mating song in two cryptic, sibling lacewing species (Neuroptera: Chrysopidae: Chrysoperla). - Genetica, Vol.116, pp.269-289. (Abstract)
  • Bozski, Andras; Mignon, Jaques; Gaspar, Charles (2003) Le complexe Chrysoperla carnea en Belgique (Neuroptera : Chrysopidae). In: Notes fauniques de Gembloux, Vol.50, pp.9-14. (PDF)
  • Bozsik, András; González-Ruíz, Ramón (2006) First data on the sibling species of the common green lacewings in Spain (Neuroptera: Chrysopidae) - The taxonomic status of the most important cryptic species of Chrysoperla carnea complex in Spain. - Proceedings of the 4th International Plant Protection Symposium at Debrecen University, pp.3-11 (PDF)
  • Bozsik, András  (2006) Trials with overwintering chambers as conservation tools for commonn green lacewings in Hungary - Proceedings of the 4th International Plant Protection Symposium at Debrecen University, pp.132-140 (PDF)
  • Henry, Charles S.; Wells, M.L.M. (2007) Can what we don't know about lacewing systematics hurt us? A cautionary tale about mass rearing and release of "Chrysoperla carnea" (Neuroptera: Chrysopidae). - American Entomologist, Vol.53, pp.42-47. (PDF)
  • Canard, Michel; Thierry, Dominique (2007) A historical perspective on nomenclature within the genus Chrysoperla Steinmann, 1964 in Europe: the carnea-complex (Neuroptera Chrysopidae). - Ann. Mus. civ. St. nat. Ferrara, Vol.8, pp.173-179 (PDF)

Namen

 Goudoogje


Geluid



Foto's

Kleed onbekend

Goudoogje - Chrysoperla carnea s.l.
 
onbekend
Gea van Veen